اهل بیت علیهم السلام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
«اهل بیت» (به عربی: أهل البیت) اصطلاحی قرآنی، حدیثی و کلامی است که در فرهنگ اسلامی به خانواده پیامبر اسلام،
حضرت محمد اطلاق میشود. این اصطلاح در
قرآن کریم و منابع روایی جایگاه ویژهای دارد و تفاسیر و برداشتهای متعددی در طول تاریخ اسلام درباره مصداق و جایگاه آن مطرح شده است.
[ویرایش]
واژه «اهل» به معنای خانواده، خویشاوندان، پیروان و کسانی است که با فردی نسبت نزدیکی دارند. «بیت» نیز به معنای خانه و محل سکونت است. در فرهنگ اسلامی، «اهل بیت» به طور خاص به خاندان پیامبر اطلاق میشود. و در تعریف اصطلاحی: به طور کلی، «اهل بیت» به نزدیکترین افراد به پیامبر اسلام اطلاق میگردد، اما شمول دقیق آن، محل بحث و اختلاف نظر میان مذاهب اسلامی بوده است.
[ویرایش]
واژه «اهل بیت» یا مشتقات آن چندین بار در قرآن کریم به کار رفته است، اما برجستهترین و بحثبرانگیزترین مورد، آیه تطهیر است.
«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً» (خداوند اراده کرده است که پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک و پاکیزه گرداند.)
شأن نزول: بر اساس روایات متعدد شیعه و برخی روایات اهل سنت، این آیه در شأن
پنج تن آل عبا نازل شده است. این روایات که به «
حدیث کساء » مشهورند، بیان میکنند که پیامبر پس از نزول این آیه، اصحاب کساء را زیر عبای خود جمع کرده و برای آنان دعا نمودند. روایات دیگری نیز مؤید این شأن نزول هستند که از منابعی چون فرات کوفی، شیخ طوسی، ابوالفتوح رازی، طبرسی، امسلمه، عایشه، ابوسعید خدری و ابن عباس نقل شدهاند. بیش از ۷۰ طریق برای حدیث کساء و احادیث مرتبط با آیه تطهیر نقل شده است.
کاربردهای دیگر در قرآن: پیش از این آیه، واژه «اهل بیت» در نسبت با پیامبرانی چون
ابراهیم و
موسی علیه السلام نیز در قرآن به کار رفته است (مانند
آیات ۱۲ سوره هود و
۴۳ سوره زخرف)، که در این موارد به خانواده و بستگان نزدیک آنان اشاره دارد.
[ویرایش]
یکی از اشکالاتی که بر شأن نزول آیه تطهیر در مورد اصحاب کساء وارد شده، سیاق آیات پیش و پس از آن است که خطاب به
همسران پیامبر اکرم است. در پاسخ به این اشکال، مفسرانی چون طبرسی، علامه طباطبایی و مفسران تفسیر نمونه، پاسخهایی ارائه دادهاند. از جمله اینکه گاهی در قرآن، خطاب در سیاقی آغاز شده و سپس به دلیل اهمیت موضوع، به گروهی دیگر منتقل میشود، یا اینکه ضمیرهای مذکر در آیه «عنکم» و «یطهرکم» میتواند شامل افراد ذکور خانواده (علی، حسن، حسین) باشد و در عین حال، شمول آیه منحصر به همسران نیست.
[ویرایش]
درباره اینکه چه کسانی مصداق «اهل بیت» در آیه تطهیر و سایر موارد هستند، دیدگاههای مختلفی در میان مفسران و عالمان اسلامی وجود دارد:
دیدگاه شیعه: بر اساس آموزههای شیعه، اهل بیت همان «پنج تن آل عبا» یا «اصحاب کساء» هستند که آیه تطهیر به طور خاص در شأن آنان نازل شده است. در برخی دیدگاهها، این مفهوم به
چهارده معصوم تعمیم داده میشود.
دیدگاههای اهل سنت: در میان اهل سنت، تفاسیر گوناگونی درباره شمول آیه تطهیر ارائه شده است:
فقط همسران پیامبر: برخی، مانند عکرمه و ابن عباس، معتقدند آیه تنها به همسران پیامبر اشاره دارد.
همسران پیامبر + اصحاب کساء: گروهی دیگر، اهل بیت را شامل همسران پیامبر به اضافه اصحاب کسا میدانند.
عموم خاندان پیامبر: برخی دیگر، آیه را عامتر دانسته و شامل همه خاندان پیامبر، همه
بنی هاشم، یا حتی مؤمنان بنی هاشم میدانند.
کسانی که صدقه بر آنان حرام است: دیدگاهی دیگر، اهل بیت را کسانی معرفی میکند که
صدقه بر آنان حرام است. این گروه شامل آل علی، آل عقیل، آل جعفر و آل عباس میشود (نقل از زید بن ارقم).
[ویرایش]
نقد دیدگاه «فقط همسران پیامبر»: با استناد به ضمایر مذکر «عنکم» و «یطهرکم» در آیه تطهیر، این دیدگاه مورد نقد قرار گرفته است. همچنین مفسرانی چون ابوحیان غرناطی و ابن کثیر نیز نقدهایی را در این زمینه مطرح کردهاند.
اشاره به روایات دیگر: روایاتی از ابوحنیفه، مالک بن انس، جاحظ، محیالدین عربی، ابن صباغ مالکی، شَبراوی و محمدحسین ذهبی نیز در این زمینه وجود دارد که به جایگاه علمی و معنوی امامان و اهل بیت اشاره میکند.
[ویرایش]
در منابع اسلامی، به ویژه از دیدگاه شیعه، فضایل و جایگاه رفیعی برای اهل بیت برشمرده شده است:
عصمت: یکی از مهمترین فضایل اهل بیت، عصمت یا مصونیت از گناه و خطا است که لازمه امامت و مرجعیت دینی آنهاست. برتری بر دیگران (افضلیت): امامت اهل بیت دلیلی بر افضلیت آنها بر سایر انسانها دانسته شده است، زیرا امامت مفضول بر افضل عقلاً قبیح است.
[ویرایش]
احادیث: احادیث متعددی چون
حدیث ثقلین (که اهل بیت را هموزن قرآن قرار میدهد)،
آیه مباهله (که در آن اهل بیت به عنوان نماینده پیامبر معرفی شدند)،
آیه مودت (که مودت اهل بیت را اجر رسالت قرار داده)،
حدیث سفینه (که اهل بیت را کشتی نجات امت دانست)،
حدیث باب الحطة، و
حدیث نجوم (که اهل بیت را ستارگان هدایت نامید) به عنوان ادله برتری اهل بیت ذکر شدهاند.
برتری چهارده معصوم: از نگاه علمای شیعه، چهارده معصوم بر
پیامبران اولوالعزم و فرشتگان مقرب الهی برتری دارند. روایاتی از
امام رضا،
امام صادق،
امام باقر و
امام حسن نیز در فضیلت اهل بیت نقل شده است.
مرجعیت علمی و دینی: اهل بیت به عنوان مفسران واقعی قرآن و سنت و مرجعان علمی و دینی پس از پیامبر شناخته میشوند.
ولایت: شامل ولایت تکوینی (تصرف در عالم) و ولایت تشریعی (رهبری و هدایت امت).
جایگاه در نگاه اهل سنت: بزرگان اهل سنت نیز در آثار خود به مقام علمی و معنوی امامان دوازدهگانه و اهل بیت اذعان کردهاند. نقل قولهایی از شخصیتهایی چون ابوحنیفه، مالک بن انس، جاحظ، محیالدین عربی، ابن صباغ مالکی، شَبراوی و محمدحسین ذهبی در این زمینه وجود دارد.
[ویرایش]
بر اساس آموزههای اسلامی، مسلمانان وظایف متعددی در قبال پیامبر و اهل بیت ایشان دارند:
لزوم معرفت: شناخت جایگاه و مقام اهل بیت اولین وظیفه است.
محبت و مودت: خداوند در قرآن مودت اهل بیت را اجر رسالت قرار داده است (
آیه مودت: «قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى»).
اطاعت: اطاعت از اهل بیت در کنار اطاعت از خدا و رسول (
آیه اولی الامر: «أطيعوا اللّه وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم») واجب شمرده شده است.
تبعیت: پیروی از سیره و آموزههای اهل بیت (ع) (آیه «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي»).
الگو قرار دادن: اهل بیت بهترین اسوه حسنه برای مسلمانان هستند (آیه «لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»).
توسل: توسل به اهل بیت به عنوان واسطههای فیض الهی و در مسیر اجابت دعا. نمونهای از این توسل، خاطره
شهید برونسی و توسل او به حضرت فاطمه زهرا ذکر شده است. همچنین ماجرای یعقوب و فرزندانش برای توسل نقل شده است.
زیارت: زیارت حرمهای مطهر اهل بیت در مدینه، نجف، کربلا، کاظمین، مشهد و سامرا، که این اماکن «بیوت نورانی» و محل ذکر و عبادتاند. آیه «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ...» و روایتی از امام صادق درباره اهل بیت به عنوان اسماء حسنای الهی، در این زمینه ذکر شده است.
ادب و تکریم: رعایت ادب در محضر پیامبر و اهل بیت (با استناد به آیاتی چون «لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ...» و آیات حجرات).
صلوات و سلام: فرستادن صلوات و سلام بر پیامبر و آل او، که سلام پایانی نماز به ضمیر جمع به ایشان برمیگردد.
