قیام مختار ثقفی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مختار بن ابیعبید ثقفی، با کنیه ابواسحاق و ملقب به کیسان، از چهرههای برجسته و جنجالی تاریخ صدر اسلام و از شخصیتهای اثرگذار در تحولات سیاسی–اجتماعی پس از
واقعه عاشورا است. او از قبیله ثقیف در طائف بود؛ قبیلهای که در منابع تاریخی به شجاعت، سخاوت و روحیه جنگاوری شهرت داشت. مختار در سال اول هجری در طائف به دنیا آمد و از کودکی در فضای جنگها و تحولات سیاسی جهان اسلام رشد یافت. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که او در نوجوانی نیز همراه پدرش در برخی نبردها، از جمله درگیریهای مسلمانان با ایرانیان، حضور داشته است. مختار از همان جوانی به هوش، زیرکی و سخنوری شهرت داشت و در تحلیلهای سیاسی و موقعیتسنجی اجتماعی توانایی قابل توجهی از خود نشان میداد. همین ویژگیها باعث شد که در حوادث مهم سیاسی کوفه و حجاز نقشآفرین شود و به تدریج به یکی از چهرههای شناختهشده در میان جریانهای شیعی و مخالف امویان تبدیل گردد.
[ویرایش]
در سال ۶۱ هجری، هنگامی که
مسلم بن عقیل به کوفه آمد تا برای
امام حسین علیه السلام بیعت بگیرد، مختار از نخستین کسانی بود که با او پیمان همکاری بست و خانه خود را در اختیار او قرار داد. این اقدام، جایگاه مختار را در میان شیعیان کوفه تقویت کرد و او را به عنوان یکی از حامیان اولیه حرکت امام حسین معرفی نمود. با ورود
عبیدالله بن زیاد به کوفه، فضای امنیتی شدیدی بر شهر حاکم گردید و بسیاری از شیعیان، از جمله مختار، تحت فشار قرار گرفتند. در جریان سرکوب قیام مسلم بن عقیل، مختار درگیر دستگیری و زندان شد و بنا بر گزارشها، در زمان وقوع واقعه کربلا در زندان به سر میبرد و امکان مشارکت مستقیم در آن رخداد را نداشت. پس از آزادی با وساطت برخی افراد بانفوذ، او از کوفه تبعید شد و مدتی در مکه و سپس طائف اقامت گزید.
[ویرایش]
پس از خروج از کوفه، مختار وارد مکه شد و در دورهای تحت حاکمیت
عبدالله بن زبیر قرار گرفت. او در دفاع از مکه در برابر سپاه شام نیز حضور داشت و همراه دیگر مسلمانان در مقابله با محاصرهکنندگان نقش ایفا کرد. این دوره از زندگی او نشاندهنده حضور فعال وی در تحولات سیاسی جهان اسلام و تعامل با جریانهای مختلف قدرت در آن زمان است. با تثبیت قدرت ابن زبیر در حجاز و عراق، مختار به کوفه بازگشت؛ اما به دلیل سوءظن حاکمیت زبیری نسبت به او، جایگاه رسمی در ساختار قدرت نیافت و همین مسئله زمینه فعالیت مستقل او را فراهم کرد.
[ویرایش]
پس از شکست
قیام توابین، فضای کوفه برای فعالیتهای سیاسی جدید آماده شد. مختار در این دوره به تدریج شبکهای از شیعیان را گرد آورد و با تکیه بر شعار «
یا لثارات الحسین» هدف اصلی خود را انتقام خون امام حسین و یارانش اعلام کرد. او در این مرحله خود را نماینده
محمد بن حنفیه معرفی میکرد و با استناد به حمایت غیرمستقیم او، مشروعیت سیاسی و مذهبی حرکت خود را تقویت نمود. برخی از بزرگان شیعه برای اطمینان از صحت این ادعا به مدینه رفتند و پس از دیدار با محمد بن حنفیه، نوعی حمایت مشروط و سربسته از حرکت مختار دریافت کردند که موجب گسترش نفوذ او در کوفه شد.
[ویرایش]
مختار پس از سازماندهی نیروهای خود، در سال ۶۶ هجری قیام خود را آغاز کرد. نیروهای او عمدتاً از شیعیان کوفه و گروه قابل توجهی از موالی (غیرعربهای مسلمان) تشکیل شده بود. این ترکیب اجتماعی در تاریخ آن دوره بیسابقه بود و نشاندهنده تغییرات عمیق در ساختار اجتماعی جامعه اسلامی محسوب میشود. در جریان درگیری با حکومت زبیری کوفه، نیروهای مختار موفق شدند قصر حکومتی را محاصره کرده و کنترل شهر را به دست بگیرند. پس از پیروزی، مختار به عنوان حاکم کوفه اعلام بیعت کرد و برنامه خود را بر پایه
کتاب خدا،
سنت پیامبر، دفاع از مظلومان و انتقام از قاتلان اهل بیت معرفی نمود.
[ویرایش]
مختار پس از تثبیت قدرت، تلاش کرد امنیت داخلی کوفه را برقرار سازد و در عین حال به تدریج به شناسایی و مجازات عاملان واقعه کربلا بپردازد. او در ابتدا سیاستی محتاطانه در پیش گرفت و حتی کوشید اشراف عرب را نیز با خود همراه کند، اما به تدریج اختلاف میان او و اشراف شدت گرفت. یکی از ویژگیهای مهم حکومت مختار، نقش برجسته موالی در ساختار نظامی و سیاسی بود. این گروه که در جامعه عربی آن زمان از جایگاه پایینتری برخوردار بودند، در حکومت مختار به جایگاه مهمی دست یافتند. همین مسئله موجب مخالفت شدید اشراف عرب با او شد و یکی از عوامل اصلی درگیریهای داخلی گردید.
[ویرایش]
پس از تثبیت قدرت، مختار سیاست انتقام از عاملان واقعه کربلا را به صورت گسترده آغاز کرد. در این مرحله بسیاری از افراد مرتبط با قتل امام حسین و یارانش شناسایی و کشته شدند. از جمله
شمر بن ذیالجوشن،
عمر بن سعد و
عبیدالله بن زیاد که در منابع تاریخی به عنوان چهرههای اصلی این واقعه شناخته میشوند. این اقدامات باعث محبوبیت گسترده مختار در میان شیعیان شد، بهگونهای که در برخی گزارشها آمده است
امام سجاد و دیگر شخصیتهای بنیهاشم نسبت به این اقدامات ابراز رضایت کردهاند و از بازگشت حق مظلومان سخن گفتهاند.
[ویرایش]
با افزایش قدرت مختار و نقش پررنگ موالی، اشراف عرب کوفه علیه او متحد شدند. این گروه با همکاری نیروهای زبیری در بصره، زمینه حمله به کوفه را فراهم کردند. درگیری نهایی میان دو طرف به رهبری
مصعب بن زبیر و فرماندهی نیروهای مختار،
احمر بن شمیط، رخ داد. در این جنگ، نیروهای مختار پس از مقاومت شدید شکست خوردند و خود مختار به همراه گروهی از یارانش در سال ۶۷ هجری به شهادت رسید. با سقوط او، حکومت زبیریها بر کوفه تثبیت شد.
[ویرایش]
شخصیت مختار در منابع تاریخی با دیدگاههای متفاوتی توصیف شده است. برخی منابع او را فردی دروغگو، فرصتطلب یا دارای ادعاهای غیرواقعی معرفی کردهاند، در حالی که منابع شیعی و برخی گزارشهای تاریخی او را از حامیان اهل بیت و عامل انتقام خون امام حسین میدانند. در بسیاری از روایات شیعی، از مختار به نیکی یاد شده و اقدامات او در راستای احقاق حق اهل بیت مورد تأیید قرار گرفته است. در مقابل، برخی جریانهای سیاسی مخالف او در دوره اموی و زبیری، تلاش کردهاند تصویر منفی از او ارائه دهند.
[ویرایش]
قیام مختار از نظر اجتماعی و سیاسی نقطه عطفی در تاریخ اسلام محسوب میشود. این قیام برای نخستین بار نقش گسترده موالی را در ساختار قدرت سیاسی آشکار کرد و زمینه تحول در نظام اجتماعی خلافت اسلامی را فراهم ساخت. همچنین حرکت او در جهت انتقام از قاتلان امام حسین، تأثیر عمیقی بر هویت سیاسی شیعه گذاشت و مفهوم «طلب خون» را به عنوان یک اصل سیاسی–مذهبی تثبیت کرد. مختار در نهایت به عنوان یکی از شخصیتهای تأثیرگذار تاریخ صدر اسلام باقی ماند؛ شخصیتی که همچنان میان مورخان درباره انگیزهها، عملکرد و جایگاه او اختلاف نظر وجود دارد، اما نقش او در تحولات پس از عاشورا غیرقابل انکار است.
