عبدالله بن زبیر
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عبدالله بن زبیر بن عوام؛ از چهرههای سیاسی و نظامی صدر اسلام و از مدعیان خلافت در دوره بحران خلافت اموی بود. او فرزند
زبیر بن عوام، از صحابه پیامبر اسلام، و
اسماء بنت ابوبکر بود و در منابع اسلامی به عنوان نخستین کودک مهاجران در مدینه شناخته میشود. عبدالله بن زبیر در دوره خلفای نخستین در برخی فتوحات و رویدادهای سیاسی حضور داشت، اما نام او بیش از همه با
جنگ جمل، مخالفت با خلافت اموی، ادعای خلافت پس از مرگ
یزید بن معاویه و سرانجام کشته شدنش در محاصره مکه به دست
حجاج بن یوسف در سال ۷۳ هجری قمری پیوند خورده است.
[ویرایش]
عبدالله بن زبیر در سالهای آغازین هجرت در مدینه به دنیا آمد و از نخستین فرزندان مهاجران در این شهر به شمار میرفت. پدرش زبیر بن عوام از صحابه برجسته پیامبر و از خویشاوندان او بود و مادرش اسماء بنت ابوبکر، دختر خلیفه نخست مسلمانان بود. به سبب این پیوندهای خانوادگی، عبدالله بن زبیر از کودکی در محیطی نزدیک به شخصیتهای مهم صدر اسلام پرورش یافت. در برخی روایات نقل شده است که پیامبر اسلام در کودکی برای او دعا کرد و او در میان مسلمانان به عنوان نخستین مولود مهاجران در مدینه مورد توجه قرار گرفت.
[ویرایش]
عبدالله بن زبیر در جوانی در برخی فتوحات اسلامی شرکت داشت. در منابع از حضور او در
نبرد یرموک و نیز در برخی لشکرکشیها به مغرب و نواحی شمال ایران یاد شده است. همچنین در زمان خلافت
عثمان بن عفان از جمله افرادی بود که در جریان محاصره خانه عثمان از او دفاع کردند. در برخی گزارشها آمده است که او در این جریان زخمی شد و در مذاکره با معترضان نیز نقش داشت. علاوه بر این، در برخی منابع از مشارکت او در گروه تدوین یا نظارت بر نگارش مصاحف در دوره عثمان یاد شده است.
[ویرایش]
نام عبدالله بن زبیر به طور برجسته با جنگ جمل در سال ۳۶ هجری قمری پیوند خورده است. در این جنگ، او در کنار پدرش زبیر بن عوام،
طلحه و
عایشه در برابر سپاه امام علی علیه السلام قرار گرفت. برخی گزارشهای تاریخی از نقش فعال او در تشویق پدرش برای ادامه نبرد و نیز در سازماندهی نیروهای سپاه جمل سخن گفتهاند. همچنین نقل شده است که او فرماندهی بخشی از نیروهای پیاده را بر عهده داشت. در برخی منابع، جملهای از
امام علی نقل شده است که بر اساس آن، زبیر تا زمانی که فرزندش عبدالله رشد نکرده بود از نزدیکان اهلبیت به شمار میرفت، اما پس از آن مسیر او تغییر کرد. جنگ جمل پس از نبردی سخت با شکست سپاه جمل پایان یافت و عبدالله بن زبیر پس از شکست از سوی امام علی مورد عفو قرار گرفت.
[ویرایش]
در دهههای بعد، روابط عبدالله بن زبیر با برخی شخصیتهای بنیهاشم به ویژه
محمد بن حنفیه و
عبدالله بن عباس با تنش همراه بود. پس از
واقعه کربلا و شهادت
امام حسین در سال ۶۱ق، شرایط سیاسی جهان اسلام دگرگون شد و موجی از مخالفت با حکومت اموی شکل گرفت. در این فضا عبدالله بن زبیر تلاش کرد از موقعیت بهوجودآمده برای تقویت جایگاه سیاسی خود استفاده کند. او در مکه به دنبال جلب حمایت شخصیتهای برجستهای مانند ابن عباس و محمد بن حنفیه بود، اما آنان با بیعت با او موافقت نکردند. در برخی گزارشها آمده است که این اختلافها به رقابت سیاسی و افزایش تنش میان او و برخی افراد بنیهاشم انجامید.
[ویرایش]
پس از مرگ
معاویه بن ابیسفیان و به خلافت رسیدن
یزید بن معاویه در سال ۶۰ق، عبدالله بن زبیر از جمله افرادی بود که از بیعت با یزید خودداری کرد. هنگامی که حاکم مدینه مأمور شد از او و امام حسین بیعت بگیرد، عبدالله بن زبیر از
مدینه به
مکه رفت و در آنجا اقامت گزید. با مرگ یزید در سال ۶۴ق و بروز بحران در حکومت اموی، عبدالله بن زبیر موقعیت خود را تقویت کرد و در مکه به عنوان یکی از مدعیان اصلی خلافت مطرح شد. در این دوره، نفوذ او به تدریج در بخشهایی از قلمرو اسلامی از جمله حجاز و برخی مناطق دیگر گسترش یافت و گروههایی با او بیعت کردند.
[ویرایش]
در ادامه رقابت میان مدعیان قدرت، حکومت اموی در شام به رهبری
عبدالملک بن مروان تثبیت شد. عبدالملک برای پایان دادن به حکومت عبدالله بن زبیر، حجاج بن یوسف ثقفی را به حجاز فرستاد. حجاج مکه را محاصره کرد و نبرد شدیدی در اطراف
مسجدالحرام و شهر مکه درگرفت. این محاصره که با استفاده از
منجنیق و قطع تدارکات همراه بود، سرانجام به شکست نیروهای عبدالله بن زبیر انجامید. او در سال ۷۳ هجری قمری در مکه کشته شد و بدین ترتیب حکومت زبیری پایان یافت. در برخی گزارشها آمده است که پیکر او پس از کشته شدن مدتی بر دار ماند و سپس به درخواست مادرش اسماء دفن شد.
