زیارت ناحیه مقدسه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
زیارت ناحیه مقدسه از زیارتنامههای منسوب به
امام مهدی عجل الله تعالی درباره
امام حسین علیه السلام است که در
روز عاشورا و همچنین در دیگر ایام خوانده میشود. در منابع شیعه دو زیارت با عنوان «زیارت ناحیه» نقل شده است: یکی زیارت ناحیه مشهور که متنی مفصل در توصیف شخصیت امام حسین، تحلیل قیام عاشورا و بیان مصائب کربلا دارد، و دیگری زیارت ناحیه غیرمشهور یا «
زیارت الشهدا» که مشتمل بر نام شهیدان کربلا و قاتلان آنان است. این زیارتها در منابع مختلف حدیثی و تاریخی شیعه نقل شدهاند و در طول تاریخ مورد توجه عالمان و شیعیان قرار گرفتهاند، هرچند درباره انتساب آنها به امام مهدی و اعتبار سندیشان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
[ویرایش]
اصطلاح «ناحیه مقدسه» از تعابیری است که
شیعیان امامیه از نیمه نخست قرن سوم هجری برای اشاره به امامان معصوم به کار میبردند. به دلیل شرایط سخت سیاسی و اجتماعی آن دوره و برای پرهیز از خطرات ناشی از ذکر صریح نام امام، در نامهها، توقیعات و گزارشها از تعبیر «ناحیه مقدسه» استفاده میشد. این اصطلاح در دوره
امام هادی علیه السلام و
امام حسن عسکری به کار میرفت و در دوره
غیبت صغری بیشتر برای اشاره به امام مهدی رواج یافت. ازاینرو زیارتهایی که به این عنوان نسبت داده شدهاند، در واقع زیارتهایی هستند که گفته میشود از سوی امام صادر شده و از طریق نمایندگان یا راویان به دست شیعیان رسیده است.
[ویرایش]
در میان زیارتنامههای مربوط به امام حسین، دو زیارت با عنوان ناحیه مقدسه شناخته میشوند. نخست، زیارت ناحیه مشهور است که متنی مفصل و تحلیلی درباره شخصیت امام حسین، اهداف قیام عاشورا، وقایع روز عاشورا و مصائب پس از آن ارائه میدهد. در این زیارت، با نگاهی عاطفی و در عین حال تحلیلی، حادثه کربلا از منظر امام مهدی روایت شده و در آن پیوندی میان فرهنگ عاشورا و اندیشه مهدویت برقرار شده است. در مقابل، زیارت دیگری وجود دارد که به «زیارت الشهدا» یا زیارت ناحیه غیرمشهور معروف است. این زیارت بیشتر به ذکر نام شهیدان کربلا و قاتلان آنان میپردازد و با جمله «السلام علی اول قتیل من نسل خیر سلیل» آغاز میشود. در این متن، نام دهها تن از شهدای کربلا ذکر شده و به معرفی آنان پرداخته میشود. این زیارت در منابعی مانند «اقبال الاعمال» سید بن طاووس، «بحارالانوار»، «عوالم»، «ناسخ التواریخ» و برخی کتابهای دعا و زیارت نقل شده است. در برخی نقلها تاریخ صدور آن سال ۲۵۲ هجری ذکر شده است که در این صورت نمیتواند از امام مهدی صادر شده باشد، زیرا آن حضرت در آن زمان متولد نشده بود. ازاینرو برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که این زیارت از امام هادی یا امام حسن عسکری باشد، یا آنکه در نقل تاریخ اشتباهی رخ داده باشد.
[ویرایش]
زیارت ناحیه مشهور با سلام بر پیامبران الهی آغاز میشود و سپس با سلام بر
اهلبیت پیامبر و امام حسین و یاران ایشان ادامه مییابد. در آغاز این زیارت نام شماری از پیامبران الهی ذکر شده و پس از آن بر
اصحاب کساء با اشاره به ویژگیها و فضایل آنان درود فرستاده میشود. در ادامه، سلامهایی خطاب به امام حسین بیان میشود که گاه همراه با ذکر نام و فضائل ایشان است و گاه به اعضا و جوارح آن حضرت با اشاره به مصائب وارد شده بر آنها تعلق میگیرد؛ از جمله سلام بر محاسنی که به خون خضاب شد، سلام بر گونهای که به خاک آغشته شد، سلام بر سری که بر فراز نیزه قرار گرفت و سلام بر پیکرهایی که در بیابانها بیکفن باقی ماندند. در بخش دیگری از زیارت، جایگاه دینی و اجتماعی امام حسین تبیین میشود و به اهداف قیام ایشان اشاره میگردد. در این بخش امام به عنوان پیشوایی معرفی میشود که برای احیای دین، اقامه حدود الهی، دعوت به خداوند و مقابله با ظلم و فساد قیام کرد. متن زیارت بیان میکند که امام با حکمت و اندرز نیکو مردم را به سوی خدا دعوت کرد و برای اصلاح جامعه اسلامی و مقابله با انحرافات حکومت وقت به پا خاست. پس از این بخش، زیارت به توصیف حوادث روز عاشورا میپردازد. در این قسمت به بیعتشکنی دشمنان، محاصره امام و یارانش، منع دسترسی آنان به آب و حملات پیدرپی سپاه دشمن اشاره شده است. متن زیارت تصویری دردناک از لحظات پایانی نبرد ارائه میدهد و از مجروح شدن امام، افتادن ایشان از اسب و هجوم دشمنان سخن میگوید. در یکی از مشهورترین فرازهای این بخش آمده است که شمر بر سینه امام نشست و با شمشیر خود سر آن حضرت را از بدن جدا کرد. در ادامه، زیارت به حوادث پس از شهادت امام حسین میپردازد. در این بخش از به نیزه شدن سر امام، اسارت خاندان ایشان و گرداندن آنان در بیابانها و بازارها سخن گفته میشود. متن زیارت این فاجعه را نه تنها مصیبتی برای خاندان پیامبر، بلکه ضربهای بزرگ به اسلام معرفی میکند و بیان میدارد که با شهادت امام حسین سنتها شکسته شد و پایههای ایمان آسیب دید.
بخش دیگری از زیارت به بازتاب این مصیبت در سراسر هستی اختصاص دارد. در این قسمت گفته میشود که
پیامبر اسلام،
حضرت زهرا و
امیرالمؤمنین برای این مصیبت اندوهگین شدند و فرشتگان و ساکنان آسمانها برای آن گریستند. همچنین آسمان و زمین، دریاها، کوهها، جنیان، خانه خدا، مقام ابراهیم و
مشعرالحرام از جمله موجودات و مکانهایی معرفی شدهاند که در سوگ این حادثه به ماتم نشستند. در پایان زیارت، دعاها و درخواستهایی از خداوند بیان میشود و زائر با توسل به اهلبیت از خداوند طلب آمرزش و رحمت میکند. این بخش با نماز زیارت و دعا برای مؤمنان به پایان میرسد.
[ویرایش]
قدیمیترین منبع موجود برای زیارت ناحیه مقدسه کتاب «المزار الکبیر» تألیف
ابن المشهدی (متوفای ۵۹۵ق) است. وی این زیارت را بدون ذکر سند کامل نقل کرده است، اما در مقدمه کتاب خود تصریح میکند که زیارات نقلشده در این کتاب با سند متصل به او رسیدهاند و او به دلیل اختصار و نیز اطمینان به صدور این زیارات از معصومان، اسناد آنها را حذف کرده است. بسیاری از عالمان شیعه ابن مشهدی و کتاب او را معتبر دانستهاند. از جمله
محدث نوری در «مستدرک الوسائل»،
علامه مجلسی در «بحارالانوار»،
شیخ عباس قمی،
شیخ حر عاملی،
شهید اول،
سید محسن امین و
آقا بزرگ تهرانی از کسانی هستند که اعتبار کتاب «المزار الکبیر» را پذیرفته و به نقلهای آن اعتماد کردهاند. با این حال، همه عالمان این دیدگاه را نپذیرفتهاند.
آیتالله خویی از جمله کسانی است که اعتبار این کتاب را مورد تردید قرار داده و ابن مشهدی را شخصیتی مجهولالهویه دانسته است. در کنار این منبع، برخی گزارشها از وجود منابع قدیمیتر برای این زیارت حکایت میکنند. علامه مجلسی در هنگام نقل زیارت در «بحارالانوار» اشاره میکند که
شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ق) این زیارت را در کتاب «المزار» خود در ضمن اعمال روز عاشورا نقل کرده است. با این حال، در نسخههای موجود از این کتاب چنین متنی دیده نمیشود. همچنین گفته شده است که سید مرتضی (متوفای ۴۳۶ق)، شاگرد شیخ مفید، در کتاب «مصباح الزائر» از این زیارت یاد کرده است، هرچند آن را به ناحیه مقدسه نسبت نداده است. این کتاب نیز در دسترس نیست و تنها از طریق نقلهایی که در آثار
سید بن طاووس آمده شناخته میشود. علامه مجلسی نیز در هنگام نقل زیارت به کتاب سید مرتضی اشاره کرده است. در میان پژوهشگران معاصر نیز دیدگاههای متفاوتی درباره این زیارت مطرح شده است.
محمدهادی یوسفی غروی معتقد است که سه نوع زیارت ناحیه متداخل در منابع وجود دارد که با یکدیگر کاملاً سازگار نیستند و برخی از بخشهای آنها با مسلمات تاریخی و گزارشهای معتبر مقتل همخوانی کامل ندارد.
[ویرایش]
در طول زمان، شرحها و پژوهشهای متعددی درباره زیارت ناحیه مقدسه نوشته شده است. از جمله این آثار میتوان به «الذخیرة الباقیه» اثر محمدجعفر شاملی شیرازی، «الشمس الضاحیه» نوشته جمعی از علما، «تحفه قائمیه» اثر حاج شیخ محمدباقر فقیه ایمانی، «کشف داحیه» تألیف برخی از علمای هند به زبان اردو، «همره نور» نوشته سید هدایتالله طالقانی و «سلام موعود» اثر دکتر محمدرضا سنگری اشاره کرد. این آثار هر یک به بررسی تاریخی، ادبی و محتوایی زیارت ناحیه پرداخته و تلاش کردهاند مفاهیم آن را تحلیل و تبیین کنند.
