سلیمان بن صرد خزاعی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
سلیمان بن صُرَد بن جَوْن خُزاعی، مشهور به ابوالمُطَرِّف، از سران شیعه در کوفه در سدهٔ نخست هجری و رهبر
قیام توابین بود. او در منابع بهعنوان
صحابی پیامبر اسلام یا از بزرگان
تابعین معرفی شده و از یاران
امام علی،
امام حسن و
امام حسین بهشمار آمده است. سلیمان پس از
واقعهٔ کربلا، با هدف خونخواهی امام حسین قیام کرد و در
نبرد عینالورده به شهادت رسید.
[ویرایش]
سلیمان حدود پنج سال پیش از
بعثت پیامبر اسلام زاده شد (با توجه به گزارش ۹۳ سالگی او در هنگام شهادت در سال ۶۵ق). نام او در جاهلیت «یَسار» بود و بنا بر گزارشها، پیامبر پس از اسلام آوردنش نام «سلیمان» را بر او نهاد. وی به
قبیلهٔ خُزاعه منسوب بود و در کوفه، در محلهٔ خزاعیان سکونت داشت. او از نخستین مسلمانانی بود که پس از تأسیس کوفه در آن ساکن شد و در میان قبیلهٔ خود جایگاهی ممتاز یافت. در منابع شیعه و اهلسنت از او با اوصافی چون «عابد»، «فاضل» و «نیکوکار» یاد شده و از راویان حدیث نیز شمرده شده است.
[ویرایش]
با آغاز خلافت امام علی، سلیمان در شمار بیعتکنندگان با او بود. دربارهٔ حضورش در
جنگ جمل اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی منابع از عدم مشارکت او و سرزنش امام علی یاد کردهاند، و برخی دیگر این گزارش را محل تردید دانستهاند. او در
جنگ صفین حضور داشت و فرماندهی بخشی از سپاه عراق (میمنهٔ پیادگان) را بر عهده گرفت. در این نبرد، حوشب ـ از فرماندهان سپاه معاویه ـ در نبرد تنبهتن به دست او کشته شد. پس از
ماجرای حکمیت، سلیمان نارضایتی خود را از پایان جنگ ابراز کرد و از اینکه نتوانسته سپاهیان را به ادامهٔ نبرد ترغیب کند، اظهار تأسف نمود. در برخی گزارشها آمده است که مدتی مسئول جمعآوری مالیات در ناحیهٔ جبل بوده است.
پس از شهادت امام علی، سلیمان با امام حسن بیعت کرد. پس از
صلح امام حسن با معاویه، او از معترضان به این تصمیم بود و در دیداری با امام، صلح را مورد انتقاد قرار داد. در نقلها آمده است که امام حسن صلح را برای حفظ جان مسلمانان ضروری دانست. سلیمان همچنین این موضوع را با امام حسین در میان گذاشت و امام حسین بر پایبندی به پیمان تا زمان حیات معاویه تأکید کرد.
پس از مرگ معاویه در سال ۶۰ق، شیعیان کوفه در خانهٔ سلیمان گرد آمدند و نخستین نامهها برای دعوت از امام حسین به کوفه به رهبری او نوشته شد. سلیمان از مردم برای یاری امام پیمان گرفت و در فعالیتهای مربوط به حرکت
مسلم بن عقیل نیز نقش داشت. با این حال، او در
واقعهٔ عاشورا (۶۱ق) حضور نداشت. دربارهٔ علت این غیبت دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است:
- برخی گزارشها از زندانی شدن او بهدست
عبیدالله بن زیاد سخن گفتهاند؛
- برخی پژوهشگران کنترل شدید امنیتی کوفه را مانع خروج او دانستهاند؛
- گروهی دیگر کوتاهی و تردید بخشی از سران کوفه، از جمله سلیمان، را عامل اصلی شمردهاند. در منابع مربوط به قیام توابین، از زبان سلیمان و یارانش اعتراف به قصور در یاری نکردن امام حسین نقل شده است.
[ویرایش]
پس از واقعهٔ کربلا، گروهی از شیعیان کوفه که خود را در عدم یاری امام حسین مقصر میدانستند، با عنوان «توابین» (توبهکنندگان) گرد آمدند. محور این حرکت، جبران کوتاهی گذشته و خونخواهی امام بود. سلیمان بن صرد بهعنوان رهبر این گروه شناخته شد و گاه از او با لقب «امیرالتوابین» یاد شده است. این گروه از سال ۶۱ق بهطور پنهانی فعالیت میکردند و پس از مرگ یزید در سال ۶۴ق، فعالیت خود را آشکار کردند. شعار آنان «
یا لثارات الحسین» بود. توابین در سال ۶۵ق از کوفه حرکت کردند. آنان ابتدا به کربلا رفتند، بر مزار امام حسین گریستند و از خداوند آمرزش خواستند، سپس به سوی شمال عراق رهسپار شدند. در منطقهٔ عینالورده با سپاه اموی به فرماندهی
حصین بن نمیر روبهرو شدند. در آغاز، توابین مقاومت کردند، اما با رسیدن نیروهای کمکی از شام، توازن قوا به سود امویان تغییر کرد. سلیمان بن صرد در این نبرد، در ۹۳ سالگی، شهید شد. در برخی گزارشها آمده است که پیش از مرگ گفت: «فُزتُ و ربِّ الکعبه» («به پروردگار کعبه رستگار شدم»). پس از شهادتش، سر او به شام فرستاده شد.
[ویرایش]
با شهادت سلیمان و بسیاری از یارانش، قیام توابین پایان یافت. این قیام اگرچه به پیروزی نظامی نینجامید، اما از نخستین حرکتهای سازمانیافتهٔ شیعیان علیه امویان بهشمار میرود و زمینهساز قیامهای بعدی، از جمله
قیام مختار ثقفی، دانسته شده است.
