عبدالله بن مسلم بن عقیل
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عبدالله بن مسلم بن عقیل بن ابیطالب از
شهدای بنیهاشم در واقعه کربلا (۶۱ هجری قمری) و از یاران
امام حسین علیه السلام بود. وی فرزند
مسلم بن عقیل و
رقیه دختر امام علی شمرده شده است. درباره سن او، ترتیب شهادتش در میان بنیهاشم و نیز نام قاتل یا قاتلانش، در منابع تاریخی اختلاف وجود دارد. نام او در زیارتهای رجبیه و ناحیه مقدسه آمده است. وی به همراه دیگر شهدای کربلا در پایین پای امام حسین در کربلا به خاک سپرده شد.
[ویرایش]
عبدالله بن مسلم از نسل ابوطالب و شاخه آل عقیل بود. پدرش مسلم بن عقیل، نماینده امام حسین در کوفه و از نخستین شهدای نهضت حسینی در سال ۶۰ هجری بود. درباره مادر او، بیشتر منابع، رقیه دختر امام علی را یاد کردهاند. در برخی نقلها، رقیه از همسران مسلم بن عقیل معرفی شده و برای وی چند فرزند از جمله عبدالله ذکر شده است. در برخی منابع متأخر، درباره مادر رقیه یا نسب او نیز گزارشهایی آمده که نشاندهنده اختلاف در جزئیات تبارشناسی است. درباره سن عبدالله در هنگام شهادت اختلاف گزارش وجود دارد: برخی منابع، سن او را ۲۶ سال دانستهاند. برخی دیگر، او را ۱۴ ساله معرفی کردهاند. با توجه به اختلاف در سن مسلم بن عقیل هنگام شهادت (که در برخی نقلها ۲۸ سال و در برخی دیگر بیش از آن ذکر شده)، برخی پژوهشگران تاریخی سن ۲۶ سال را محل تردید دانستهاند. در برخی متون نیز بدون تعیین عدد، از او با تعبیر «فتی» (جوان) یاد شده است.
[ویرایش]
عبدالله به همراه مادر و دیگر افراد خاندان خود از مدینه تا کربلا در کنار امام حسین حضور داشت. در
شب عاشورا، هنگامی که امام حسین بیعت خود را از یاران برداشت و آنان را در رفتن آزاد گذاشت، عبدالله در زمره کسانی بود که بر وفاداری و دفاع از امام تأکید کردند و کنارهگیری را نپذیرفتند. در برخی نقلها آمده است که امام حسین هنگام درخواست اجازه میدان از سوی عبدالله، با اشاره به تازه بودن مصیبت شهادت مسلم بن عقیل، به او پیشنهاد بازگشت همراه با مادرش را داد؛ اما عبدالله این پیشنهاد را نپذیرفت و بر آمادگی خود برای جانفشانی در راه امام تأکید کرد.
[ویرایش]
در ترتیب شهادت بنیهاشم در روز عاشورا اختلاف وجود دارد: در برخی منابع (از جمله نقلهایی از ابن اعثم و خوارزمی)، عبدالله بن مسلم به عنوان نخستین شهید بنیهاشم پس از شهادت یاران امام معرفی شده است. بنا بر نظر مشهور،
علیاکبر نخستین شهید از خاندان امام حسین بوده و عبدالله پس از او به میدان رفته است. بر این اساس، عبدالله را یا نخستین شهید بنیهاشم، یا نخستین شهید پس از علیاکبر دانستهاند. در منابع تاریخی و مقاتل، برای عبدالله دو رجز مشهور نقل شده است. رجز نخست:
أقسمتُ لا أُقتلُ إلا حُرّاً
وإن رأيتُ الموتَ شيئاً مُرّاً
أكرهُ أن أُدعى جباناً فَرّاً
إنّ الجبانَ من عصى و فَرّاً
ترجمه: سوگند خوردهام که جز به آزادگی کشته نشوم، هرچند مرگ را تلخ یافتهام. ناپسند میدارم که ترسو و گریزان خوانده شوم؛ ترسو کسی است که سرپیچی کند و بگریزد.
رجز دوم:
الیوم ألقى مسلماً وهو أبی
وفتیةً بادوا علی دین النبی
لیسوا بقوم عُرفوا بالکذب
لکن خیارٌ و کرامُ النسب
من هاشم السادات أهل الحسب
ترجمه: امروز پدرم مسلم را دیدار میکنم و جوانمردانی را که بر دین پیامبر درگذشتند. آنان مردمانی نبودند که به دروغ شناخته شوند، بلکه برگزیدگانی بزرگنسب از خاندان هاشم بودند. در برخی نقلها آمده است که وی در سه حمله به سپاه کوفه، شمار زیادی (تا ۹۸ نفر) را به هلاکت رساند؛ هرچند درباره تعداد کشتهشدگان، گزارشها متفاوت است.
[ویرایش]
درباره چگونگی شهادت عبدالله بن مسلم، روایت مشهور چنین است: عمرو بن صبیح صیداوی تیری به سوی او پرتاب کرد. عبدالله دست خود را برای محافظت بر پیشانی نهاد، اما تیر کف دست او را شکافت و دستش را به پیشانی دوخت، به گونهای که نتوانست آن را جدا کند. سپس تیر یا نیزهای دیگر به قلب او اصابت کرد و به شهادت رسید. در برخی گزارشها آمده است که او در آن حال چنین دعا کرد: «خدایا! اینان ما را اندک شمردند و خوار داشتند؛ آنان را بکش همانگونه که ما را کشتند و خوارشان کن چنانکه ما را خوار کردند.» درباره قاتل عبدالله اختلاف وجود دارد. نامهایی که در منابع ذکر شدهاند عبارتاند از:
عمرو بن صبیح صیداوی (قول مشهور)
زید بن رقاد (یا ورقاء) جنبی/جهنیاسید (یا اسد) بن مالک حضرمیعامر بن صعصعهبرخی منابع نیز از مشارکت گروهی از سپاه کوفه در کشتن او یاد کردهاند. در گزارشهای مربوط به
قیام مختار ثقفی (سال ۶۶ هجری)، آمده است که برخی از عاملان قتل عبدالله بن مسلم دستگیر شدند. درباره زید بن رقاد نقل شده است که پس از دستگیری، به دستور مختار مجازات شد. در برخی نقلها، نحوه مجازات او با سوزاندن یا کشتن با تیر و سنگ توصیف شده است.
[ویرایش]
نام عبدالله بن مسلم در متون زیارتی شیعه آمده است، از جمله:
زیارت رجبیه ؛
زیارت ناحیه مقدسه. در زیارت ناحیه چنین آمده است: «السَّلامُ عَلَى القَتِیلِ ابنِ القَتِیلِ، عَبدِاللّهِ بنِ مُسلِمِ بنِ عَقِیلٍ، و لَعَنَ اللّهُ قاتِلَهُ...» این تعبیر «القتیل ابن القتیل» اشاره به شهادت پدرش، مسلم بن عقیل، دارد.
