|
| ||||||||||||||||||||
عملیات کربلای ۴ یکی از عملیاتهای گسترده نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگ عراق با ایران بود که در شامگاه ۳ دی ۱۳۶۵ با رمز «یا محمد رسولالله» در منطقه عمومی اروندرود، جزایر امالرصاص و ابوالخصیب آغاز شد. این عملیات به فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا و با مشارکت عمده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انجام گرفت. هدف اصلی عملیات، عبور از اروندرود، شکستن خطوط دفاعی عراق و تهدید شهر بصره عنوان شده بود. عملیات کربلای ۴ به دلیل آمادگی قبلی ارتش عراق، پیچیدگی جغرافیایی منطقه، استحکامات سنگین دفاعی و دشواری عبور از اروند، به اهداف نهایی خود دست نیافت و پس از حدود ۲۴ ساعت متوقف شد. با این حال، برخی فرماندهان و پژوهشگران جنگ معتقدند نتایج و پیامدهای این عملیات در فراهمسازی شرایط برای اجرای عملیات کربلای ۵ نقش مؤثری داشت. ۱ - پیشزمینه[ویرایش]پس از عملیات والفجر ۸ و تصرف شبهجزیره فاو توسط نیروهای ایرانی در سال ۱۳۶۴، فرماندهان جمهوری اسلامی ایران درصدد اجرای عملیاتی بزرگ برای افزایش فشار نظامی و سیاسی بر عراق برآمدند. در سال ششم جنگ، تمرکز اصلی ایران بر منطقه جنوب و تهدید شهر بصره قرار گرفت. طراحی عملیات کربلای ۴ بیش از شش ماه به طول انجامید و منطقه عملیاتی به دلیل نزدیکی به بصره و اهمیت راهبردی آن، یکی از پیچیدهترین جبهههای جنگ محسوب میشد. ایران قصد داشت با عبور از اروندرود و تصرف جزایر و مواضع استراتژیک عراق، راه را برای نزدیک شدن به بصره هموار کند. ۲ - اهداف عملیات[ویرایش]اهداف اصلی عملیات عبارت بودند از: تهدید و نزدیک شدن به شهر بصره ؛ تصرف جزایر امالرصاص، بوارین، ابوالخصیب و مناطق اطراف ؛ گسترش سرپل در غرب اروندرود ؛ وارد کردن تلفات گسترده به ارتش عراق ؛ محدود کردن توان عراق در حمله به شبهجزیره فاو ؛ ایجاد شرایط مناسب برای عملیاتهای بعدی ۳ - منطقه عملیاتی[ویرایش]منطقه عملیات در جنوب غربی ایران و جنوب شرقی بصره قرار داشت. این منطقه از شمال به آبگرفتگیهای جنوب زید، از شرق به اروند کبیر و اروند صغیر و از غرب به کانال زوجی و شهر تنومه عراق محدود میشد. ویژگیهای جغرافیایی منطقه شامل: جریان شدید آب اروندرود ؛ وجود موانع طبیعی و مصنوعی ؛ آبگرفتگیهای وسیع ؛ جزایر کوچک و کانالهای متعدد ؛ میدانهای مین و سیمخاردارهای گسترده ؛ عبور نیروهای غواص و قایقسوار از این منطقه، عملیات را به یکی از دشوارترین نبردهای آبی-خاکی جنگ تبدیل کرده بود. ۴ - سازمان رزم ایران[ویرایش]هدایت عملیات بر عهده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا بود که چهار قرارگاه عملیاتی زیر نظر آن فعالیت میکردند: ۴.۱ - قرارگاه نجفماموریت: تصرف منطقه پنجضلعی ؛ پیشروی به سمت بوارین و امالطویله ۴.۲ - قرارگاه قدسماموریت: عبور از تنگه ؛ پیشروی به سمت ابوالخصیب ۴.۳ - قرارگاه کربلاماموریت: تأمین منطقه ؛ مقابله با پاتکهای عراق در محور امالرصاص ۴.۴ - قرارگاه نوحماموریت: تأمین جناح جنوبی ؛ پیشروی به جزیره مینو بر اساس برخی گزارشها، حدود: ۲۳٬۷۳۳ پاسدار ؛ ۶۶٬۸۴۷ نیروی ارتش ؛ ۱۱۳٬۲۳۱ نیروی بسیجی، در قالب: ۱۴ لشکر ؛ ۸ تیپ ؛ ۳۱ گردان توپخانه در عملیات حضور داشتند. در برخی منابع نیز به آمادهسازی حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ گردان برای عملیات اشاره شده، اما تنها بخشی از آنها وارد درگیری شدند. ۵ - نیروهای عراق[ویرایش]ارتش عراق با آگاهی نسبی از احتمال عملیات ایران، استحکامات گستردهای در منطقه ایجاد کرده بود. نیروهای عراقی حاضر در منطقه شامل: ۲۳ تیپ پیاده ؛ ۲ تیپ زرهی ؛ ۲ تیپ مکانیزه ؛ یگانهایی از گارد ریاست جمهوری ؛ نیروهای مخصوص و کماندویی بودند. عراق همچنین با ایجاد پنج خط دفاعی متوالی، منطقه را به یکی از مستحکمترین مواضع دفاعی جنگ تبدیل کرده بود. ۵.۱ - استحکامات و موانع عراقخطوط دفاعی عراق شامل: میدانهای مین گسترده ؛ ۹ ردیف سیمخاردار ؛ آبگرفتگی مصنوعی ؛ تلههای انفجاری و منور ؛ دژهای هلالی شکل ؛ خاکریزهای متعدد ؛ کانالهای ارتباطی بود. این موانع باعث میشد نیروهای ایرانی پس از عبور از اروند، در فضای محدود و زیر دید و آتش مستقیم دشمن قرار گیرند. ۶ - روند عملیات[ویرایش]در شامگاه ۳ دی ۱۳۶۵ غواصان و نیروهای تخریبچی وارد اروندرود شدند تا مسیر عبور یگانها را باز کنند. عملیات در ساعت ۲۲:۳۰ با رمز «یا محمد رسولالله» آغاز شد. نیروهای موج نخست موفق شدند از برخی خطوط اولیه عراق عبور کرده و در مناطقی مانند: امالرصاص ؛ امالبابی ؛ بلجانیه ؛ سهیل ؛ قطعه نفوذ کنند. با این حال، از همان ساعات اولیه نشانههایی از آمادگی کامل عراق مشاهده شد. آتش سنگین تیربارها، نورافکنها و واکنش سریع نیروهای عراقی نشان میداد دشمن از احتمال عملیات آگاه بوده است. حدود ساعت یک بامداد، رادیو عراق خبر آغاز حمله ایران و محورهای آن را اعلام کرد؛ رخدادی که بعدها به یکی از نشانههای لو رفتن عملیات تعبیر شد. عراق با اجرای پاتکهای سنگین و هدف قرار دادن عقبه نیروهای ایرانی، روند پیشروی را مختل کرد. ادامه عبور موجهای دوم و سوم با دشواری فراوان مواجه شد و بسیاری از غواصان و قایقها زیر آتش مستقیم قرار گرفتند. سرانجام صبح ۴ دی، دستور توقف عملیات صادر شد و تا پایان همان شب، بخش عمده نیروها به مواضع قبلی بازگشتند. روایتهای میدانی : برخی رزمندگان حاضر در عملیات، از شدت آتش دشمن و دشواری عبور از اروند به عنوان مهمترین ویژگی شب عملیات یاد کردهاند. در خاطرات منتشرشده، به نبردهای تنبهتن، درگیری در آب، شهادت غواصان در حین باز کردن معابر و مقاومت نیروها در جزایر تصرفشده اشاره شده است. در یکی از روایتها، نیروهای اطلاعات-عملیات لشکر ۲۵ کربلا از نبرد سنگر به سنگر، شهادت پیشقراولان و مجروحیت گسترده نیروها سخن گفتهاند. همچنین از فداکاری برخی رزمندگان برای باز کردن مسیر عبور نیروها بر روی سیمخاردارها یاد شده است. ۷ - دلایل ناکامی عملیات[ویرایش]درباره علل ناکامی عملیات کربلای ۴ تحلیلهای مختلفی مطرح شده است. آمادگی عراق : بسیاری از منابع، آمادهباش کامل ارتش عراق و تقویت خطوط دفاعی را مهمترین عامل شکست عملیات میدانند. احتمال افشای عملیات : برخی گزارشها به انتقال اطلاعات توسط آمریکا و همچنین فعالیتهای اطلاعاتی سازمان مجاهدین خلق اشاره کردهاند. استفاده عراق از اطلاعات ماهوارهای و تجهیزات شنود نیز از عوامل مؤثر دانسته شده است. با این حال، برخی فرماندهان وقت جنگ معتقد بودند تا پیش از آغاز عملیات، شواهد قطعی درباره لو رفتن کامل عملیات وجود نداشت و تنها حساسیت عراق نسبت به منطقه افزایش یافته بود. پیچیدگی جغرافیایی : ویژگیهای طبیعی منطقه، جریان شدید اروند و محدود بودن معابر، عملیات را بسیار دشوار کرده بود. تراکم آتش دشمن : برتری آتش عراق و استقرار نیروها در مواضع مسلط، مانع تثبیت نیروهای ایرانی در سرپلها شد. محدودیت مانور : به دلیل کوچکی منطقه و تمرکز نیروها، امکان مانور گسترده برای نیروهای ایرانی وجود نداشت. ۸ - تلفات و خسارات[ویرایش]آمار دقیقی از تلفات دو طرف ارائه نشده و منابع مختلف ارقام متفاوتی ذکر کردهاند. برخی منابع ایرانی شمار شهدای ایران را کمتر از هزار نفر اعلام کردهاند. در برخی گزارشها نیز: ۹۸۵ شهید ؛ ۸٬۰۷۱ مجروح ذکر شده است. درباره تلفات عراق نیز آمارهایی مانند: حدود ۸٬۰۰۰ کشته و زخمی ؛ انهدام دهها تانک و نفربر ؛ اسارت تعدادی از نیروهای عراقی ارائه شده است. عراق در جریان جنگ تبلیغاتی، آمار بسیار بالاتری از تلفات ایران منتشر کرد که با آمارهای رسمی ایران تفاوت زیادی داشت. ۹ - ارتباط با عملیات کربلای ۵[ویرایش]یکی از مهمترین مباحث مرتبط با عملیات کربلای ۴، نقش آن در زمینهسازی عملیات کربلای ۵ است. پس از توقف عملیات، عراق تصور کرد ایران عملیات اصلی خود را انجام داده و شکست خورده است. به همین دلیل بخشی از نیروهای عراقی از منطقه خارج یا به مرخصی اعزام شدند. تنها ۱۶ روز بعد، ایران عملیات کربلای ۵ را در منطقه شلمچه آغاز کرد. این عملیات با غافلگیری نسبی عراق همراه شد و به یکی از بزرگترین عملیاتهای جنگ تبدیل گردید. برخی فرماندهان و پژوهشگران دفاع مقدس معتقدند: تجربههای بهدستآمده در کربلای ۴ ؛ شناسایی خطوط دشمن ؛ فرسایش نیروهای عراق ؛ اشتباه محاسباتی فرماندهان عراقی در موفقیت نسبی کربلای ۵ نقش داشت. ۱۰ - دیدگاهها و اختلاف روایتها[ویرایش]عملیات کربلای ۴ از جمله عملیاتهایی است که درباره آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی منتقدان، اجرای عملیات را با وجود احتمال لو رفتن، اقدامی پرهزینه دانستهاند. در مقابل، شماری از فرماندهان وقت جنگ تأکید کردهاند که در بسیاری از عملیاتهای جنگ، دشمن از تحرکات ایران آگاه میشد اما موفقیت عملیات تنها به عنصر غافلگیری وابسته نبود. همچنین برخی منابع تأکید دارند که عملیات در بعضی محورها، از جمله شلمچه و جزیره مینو، موفقیتهای محدودی به همراه داشته است. ۱۱ - اسناد و پژوهشها[ویرایش]مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس اعلام کرده است که درباره عملیات کربلای ۴ اسناد متعددی شامل: ۲۳۸۵ ساعت نوار صوتی ؛ ۹۷ دفترچه راویان جنگ ؛ ۱۴۴ کالک عملیاتی ؛ دهها گزارش رسمی در اختیار دارد. این عملیات همچنان یکی از موضوعات مهم پژوهشهای مرتبط با جنگ ایران و عراق محسوب میشود. ردههای این صفحه : شهدای عملیات کربلای چهار (استان مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||||
