یزید بن معاویه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
ابوخالد یزید بن معاویه بن ابیسفیان (زادهٔ ۲۵ یا ۲۶ هجری قمری – درگذشتهٔ ۶۴ هجری قمری) دومین خلیفهٔ خلافت اموی بود که از سال ۶۰ تا ۶۴ هجری قمری حکومت کرد. او فرزند
معاویه بن ابیسفیان، بنیانگذار دولت اموی، بود و نخستین خلیفهای به شمار میآید که خلافت در دورهٔ اسلامی به شکل موروثی به او منتقل شد. دوران حکومت کوتاه او با رویدادهای مهم و مناقشهبرانگیزی در تاریخ اسلام همراه بود؛ از جمله
واقعهٔ کربلا (۶۱ ق)،
واقعهٔ حره در مدینه (۶۳ ق) و محاصرهٔ مکه و آسیب دیدن کعبه (۶۴ ق). شخصیت، رفتار و عملکرد سیاسی او از همان سدههای نخست اسلامی مورد نقد و اختلاف نظر شدید میان مورخان و متکلمان قرار گرفت.
[ویرایش]
یزید در حدود سال ۲۵ یا ۲۶ هجری قمری در منطقهای به نام
الماطرون در
شام زاده شد. پدر او معاویه بن ابیسفیان از خاندان
بنیامیه و از شخصیتهای برجستهٔ قریش بود که پس از جنگهای داخلی مسلمانان، خلافت اموی را در شام بنیان گذاشت. مادر او
میسون بنت بَجدَل کلبی از قبیلهٔ عربی
بنیکلب بود؛ قبیلهای که پیوندهای قبیلهای و فرهنگی نزدیکی با جامعهٔ مسیحیان شام داشت. گزارشهای تاریخی بیان میکنند که میسون پس از مدتی زندگی در دربار معاویه از فضای اشرافی دمشق ناراضی شد و به بادیه بازگشت. از همین رو، یزید بخش مهمی از دوران کودکی و نوجوانی خود را در میان خویشان مادریاش در محیط بادیه گذراند. این محیط قبیلهای و ارتباط با قبایل شام در شکلگیری شخصیت و شبکهٔ سیاسی آیندهٔ او نقش مهمی داشت. در برخی منابع تاریخی، گزارشهایی دربارهٔ تردید در نسب یزید نیز نقل شده است که به ماجرای بازگشت میسون به بادیه و ارتباط او با غلام پدرش نسبت داده شده است؛ با این حال این روایات مورد اختلاف مورخان بوده و دربارهٔ صحت آنها اتفاق نظر وجود ندارد.
[ویرایش]
پرورش یزید در میان قبایل شام، بهویژه قبیلهٔ بنیکلب، باعث شد که با فرهنگ بادیهنشینی و فضای اجتماعی شام آشنا شود. برخی منابع تاریخی از تأثیر محیط مسیحی شام بر فضای دربار اموی در دورهٔ او سخن گفتهاند. حضور چهرههایی مانند
سرجون رومی (از مشاوران مسیحی دربار) و شاعر معروف مسیحی
اخطل تغلبی در دستگاه اموی از نمونههای این تعاملات فرهنگی به شمار میآید. یزید به شعر و ادبیات عرب علاقه داشت و در برخی منابع، اشعاری به او نسبت داده شده است. گفته شده است که او ذوق شاعری داشت و اشعاری در موضوعات مختلف، بهویژه توصیف شکار، بزم و زندگی اشرافی، از او نقل شده است.
[ویرایش]
در اواخر دوران حکومت معاویه، مسئلهٔ جانشینی او به یکی از موضوعات مهم سیاسی تبدیل شد. معاویه در اقدامی که از نظر بسیاری از معاصران و مورخان با سنت پیشین خلافت متفاوت بود، تلاش کرد تا فرزندش یزید را به عنوان
ولیعهد معرفی کند. این اقدام عملاً خلافت را از شکل انتخابی یا شورایی به نظامی موروثی تبدیل میکرد. معاویه برای تثبیت این تصمیم از بزرگان قبایل و شخصیتهای سیاسی بیعت گرفت؛ اما برخی چهرههای برجستهٔ مسلمانان، از جمله
حسین بن علی،
عبدالله بن زبیر،
عبدالله بن عمر و
عبدالرحمن بن ابیبکر با این امر مخالفت یا از بیعت خودداری کردند. پس از مرگ معاویه در سال ۶۰ هجری قمری، یزید به عنوان خلیفهٔ جدید اعلام شد و از حاکمان مناطق مختلف خواست تا از مخالفان برای او بیعت بگیرند. همین مسئله زمینهساز نخستین بحران بزرگ دوران خلافت او شد.
[ویرایش]
خلافت یزید تنها حدود چهار سال ادامه یافت، اما این دوره یکی از پرتنشترین و خونینترین دورههای تاریخ صدر اسلام محسوب میشود.
مهمترین رویداد دوران خلافت یزید واقعهٔ کربلا در سال ۶۱ هجری قمری بود. پس از مرگ معاویه، از حسین بن علی خواسته شد تا با یزید بیعت کند، اما او این درخواست را نپذیرفت. همزمان گروهی از مردم کوفه با ارسال نامههایی از حسین دعوت کردند تا رهبری قیامی علیه حکومت اموی را بر عهده بگیرد. حسین بن علی به سوی عراق حرکت کرد، اما سپاه حکومت اموی به فرماندهی عبیدالله بن زیاد راه را بر او بست. در نهایت در دهم محرم سال ۶۱ هجری (روز عاشورا)، حسین بن علی و گروهی از خاندان و یارانش در سرزمین کربلا به شهادت رسیدند. این رویداد تأثیر عمیقی بر تاریخ و فرهنگ اسلامی گذاشت و به یکی از مهمترین نقاط اختلاف و مناقشه در ارزیابی شخصیت و حکومت یزید تبدیل شد.
در سال ۶۳ هجری قمری نارضایتی از حکومت اموی در شهر مدینه افزایش یافت و گروهی از مردم این شهر علیه حکومت یزید شورش کردند. در پی این قیام، یزید سپاهی به فرماندهی
مسلم بن عقبه به سوی مدینه فرستاد. سپاه اموی پس از نبردی در منطقهای به نام حرّه وارد شهر مدینه شد. بر اساس گزارشهای تاریخی، در جریان این واقعه بسیاری از مردم مدینه کشته شدند و شهر برای مدتی دچار غارت و آشوب شد. این حادثه نیز از رخدادهای بسیار بحثبرانگیز در ارزیابی حکومت یزید به شمار میآید.
[ویرایش]
پس از واقعهٔ حره، شورش
عبدالله بن زبیر در مکه ادامه یافت. سپاه اموی برای سرکوب این قیام به سوی مکه حرکت کرد و شهر را محاصره کرد. در جریان این محاصره از
منجنیق برای حمله به شهر استفاده شد که در نتیجهٔ آن بخشهایی از
کعبه آسیب دید و آتش گرفت. این محاصره تا زمان مرگ یزید ادامه داشت و پس از درگذشت او، سپاه اموی از مکه عقبنشینی کرد.
[ویرایش]
در مقایسه با دوران معاویه، دوران حکومت یزید شاهد گسترش چشمگیر فتوحات اسلامی نبود. در برخی مناطق مرزی، از جمله در مدیترانه شرقی، نیروهای مسلمان با چالشهایی مواجه شدند و حتی در مواردی مانند
جزیرهٔ ارواد و
قبرس عقبنشینیهایی گزارش شده است. تمرکز اصلی حکومت در این دوره بیشتر بر مهار بحرانهای داخلی و شورشهای سیاسی بود.
[ویرایش]
یزید بن معاویه در ۱۴ ربیعالاول سال ۶۴ هجری قمری در منطقهٔ
حوارین در شام درگذشت. او در زمان مرگ حدود ۳۸ سال داشت. گزارشهای مختلفی دربارهٔ علت مرگ او نقل شده است؛ از جمله: بیماری (از جمله ذاتالجنب) ؛ حادثهای در هنگام شکار یا سقوط از اسب ؛ مرگ ناگهانی در اثر بیماری. پس از مرگ او، پسرش
معاویه بن یزید برای مدت کوتاهی به خلافت رسید.
